Artykuły · Diagnoza różnicowa
Dzieciństwo nie musi wyglądać jak dorosłość. Jak odtwarza się historię rozwojową w diagnozie?
Historia rozwojowa nie polega na szukaniu identycznych zachowań w dzieciństwie i dorosłości. Ważniejsza jest spójność rodzaju trudności na kolejnych etapach życia.
Historię rozwojową czasem rozumie się za dosłownie. Szuka się dokładnie tych samych zachowań, które są teraz. Dorosły odkłada raport do ostatniego dnia, więc ktoś próbuje znaleźć odkładane raporty z dziewiątego roku życia. To oczywiście niemożliwe. Zmieniają się wymagania.
Szuka się raczej tego samego rodzaju trudności w warunkach odpowiednich dla wieku. W szkole mogło to być zapominanie przyborów, kłopot z pracami domowymi, odpływanie, niekończenie zadań albo duża zależność od kontroli rodziców. W dorosłości ten sam problem może wyglądać jak niezapłacone faktury, niedokończone projekty albo konieczność budowania bardzo rozbudowanych systemów przypomnień. Historia nie musi być identyczna. Powinna jednak być rozwojowo spójna.
„Zawsze taki byłem” też jest za szerokie
Zdanie może być prawdziwe. Nadal wymaga rozłożenia. „Zawsze byłam chaotyczna”. Co to znaczy konkretnie? Gubiła rzeczy? Nie kończyła zadań? Spóźniała się? Nie potrafiła się skupić? Miała bardzo dużo obowiązków i mało wsparcia?
Podobnie z „od zawsze nie lubiłem ludzi”. Czy chodziło o brak potrzeby kontaktu? Trudność z odczytywaniem sytuacji społecznych? Lęk przed oceną? Przeciążenie bodźcami? Doświadczenie odrzucenia? Etykieta autobiograficzna nie wystarcza. Trzeba ją rozłożyć na sytuacje.
Czasem dopiero dwie historie razem zaczynają pasować
Ktoś przez całe życie ma trudność z organizacją, impulsywnością i regulacją uwagi. Po traumatycznym wydarzeniu dochodzi nadmierna czujność, unikanie, kłopoty ze snem i reakcje na przypomnienia zdarzenia. Jeśli wszystko wepchnąć w ADHD, część historii przestanie pasować. Jeśli wszystko wepchnąć w traumę, zniknie wcześniejsze dwadzieścia lat. Różnicowanie nie zawsze polega wtedy na wyborze jednej najlepszej etykiety. Czasem trzeba zobaczyć dwa procesy idące obok siebie.
Lepiej przyjść z przebiegiem niż z gotowym werdyktem
Przed pierwszą konsultacją nie trzeba samodzielnie rozstrzygać, że to ADHD albo że to na pewno trauma. Bardziej użyteczne bywa kilka punktów z własnej historii. Kiedy pierwszy raz pamiętam tę trudność? Czy była w podstawówce? Co mówili nauczyciele albo rodzice? Co zmieniło się po wejściu w dorosłość? Czy był okres wyraźnie lepszego funkcjonowania? Co wydarzyło się przed pogorszeniem? Czy problemy idą razem z nastrojem, snem albo poziomem stresu?
To nie jest samodiagnoza. To materiał, który pomaga zobaczyć przebieg. Jeśli pytanie dotyczy przede wszystkim diagnozy ADHD u dorosłych, dalsza ścieżka będzie inna niż przy podejrzeniu autyzmu. Gdy w historii wyraźnie widać oba profile, warto osobno przyjrzeć się ich współwystępowaniu. Przy ocenie lokalnej w Szczecinie na stronie Katarzyny Jurewicz jest opisana droga od pierwszego podejrzenia do wyboru kierunku diagnostycznego.
Najważniejsze pytanie nie zawsze brzmi „co mi jest”. Czasem lepszym początkiem jest to, jak ta historia rozwijała się przez życie.