Od kiedy tak mam? Dlaczego chronologia objawów jest tak ważna w diagnozie różnicowej

Jedna osoba mówi, że od roku nie potrafi się skupić. Druga, że z organizacją zawsze było ciężko, ale dopiero teraz naprawdę nie wyrabia. Trzecia pamięta, że w dzieciństwie funkcjonowała dobrze, a zmiana przyszła po trudnym wydarzeniu albo po kilku miesiącach mocnego przeciążenia.

Z zewnątrz wszystkie trzy mogą powiedzieć to samo: mam problem z koncentracją. W diagnostyce to jednak trzy różne historie. Pytanie o objaw często daje za mało. Więcej mówi pytanie, kiedy ten wzorzec się zaczął, co było wcześniej i co wydarzyło się po drodze.

Ten sam objaw może należeć do różnych opowieści

Kłopot ze skupieniem nie jest własnością ADHD. Pojawia się przy depresji, przewlekłym lęku, braku snu, przeciążeniu, PTSD, bólu, działaniu leków, chorobach somatycznych i wielu innych stanach. Podobnie wycofanie. Może iść z autyzmem, lękiem społecznym, depresją, doświadczeniami traumatycznymi albo po prostu z okresem bardzo dużego obciążenia.

Rozpoznanie siebie w opisie niewiele więc rozstrzyga. Ciekawiej robi się, gdy pytamy, czy trudność była od zawsze, czy przyszła jako zmiana.

ADHD nie zaczyna się po trzydziestce

Dorosły może pierwszy raz pomyśleć o ADHD dopiero po trzydziestce. Może też dopiero wtedy przestać sobie radzić. Z tego nie wynika, że samo ADHD pojawiło się w tym wieku.

ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. W ocenie dorosłych szuka się śladów wcześniejszych, także z dzieciństwa. Czasem nikt ich wtedy nie nazwał. Mogły wyglądać jak zapominanie, spóźnienia, nauka na ostatnią chwilę, bardzo nierówne wyniki, gadatliwość, impulsywność albo ciągłe odpływanie w myślach.

Dorosłość potrafi tylko sprawić, że dawne sposoby radzenia sobie przestają wystarczać. Kończy się szkoła z gotowym planem. Pojawia się praca, kilka spraw naraz, dzieci, rachunki, dokumenty i dużo większa odpowiedzialność za własny dzień. Problem staje się wyraźniejszy. Nie musi być nowy.

W autyzmie też patrzy się wstecz

Dorosła osoba może późno złożyć, że pewne doświadczenia tworzą jeden wzorzec. Przez lata mogła nauczyć się prowadzić rozmowy, przygotowywać do sytuacji społecznych, naśladować innych albo bardzo dokładnie planować to, co u innych wychodzi bardziej spontanicznie. Późna diagnoza nie oznacza późnego początku autyzmu.

Ocena powinna uwzględniać rozwój komunikacji społecznej, relacji, zainteresowań, potrzebę przewidywalności, sensorykę i sposób funkcjonowania na kolejnych etapach życia. Materiał z dzieciństwa bywa pomocny. Brak szkolnych opinii albo nieobecność rodzica nie zamyka jednak automatycznie diagnozy dorosłej osoby. Historię rozwojową da się odtwarzać z różnych źródeł, zawsze z oceną jakości tych informacji.

A jeśli naprawdę kiedyś było inaczej?

To bardzo ważna informacja. Ktoś mówi, że do dwudziestego ósmego roku życia normalnie czytał książki, a teraz po dwóch stronach nie wie, co przeczytał. Albo że zawsze lubiła ludzi, a od pewnego wydarzenia unika miejsc, w których nie ma kontroli nad wyjściem. Albo że nigdy nie miał kłopotu z zaczynaniem pracy, a trudność przyszła razem ze spadkiem nastroju.

Takiej zmiany nie warto wciskać w historię, która rzekomo trwa od dzieciństwa. Nowy objaw wymaga sprawdzenia, co zmieniło się przed jego pojawieniem. Sen, nastrój, zdrowie, leki, substancje, sytuacja życiowa, uraz, doświadczenie traumatyczne, przewlekły stres. Dopiero potem warto pytać, jaką rolę odgrywa wcześniejszy sposób funkcjonowania.

Trauma też nie tłumaczy wszystkiego

W drugą stronę łatwo o ten sam błąd. Jeśli ktoś ma za sobą trudne doświadczenia, każda trudność zaczyna iść na konto traumy. Tymczasem człowiek może mieć historię traumatyczną i ADHD. Może mieć autyzm i PTSD. Może mieć te obrazy naraz. Znalezienie jednego możliwego wyjaśnienia nie powinno zamykać pozostałych.

W różnicowaniu mało daje samo pytanie, czy wydarzyło się coś trudnego. Ważniejsze jest, jak wyglądało funkcjonowanie jeszcze przed tym wydarzeniem. Jeśli problemy z organizacją, uwagą albo impulsywnością były obecne wiele lat wcześniej, trauma nie wyjaśnia ich początku. Może natomiast później mocno zmienić ich nasilenie i codzienny obraz.

Depresja potrafi zmienić pracę poznawczą

Osoba w epizodzie depresyjnym bywa przekonana, że nagle „ma ADHD”. Nie potrafi zacząć. Zapomina. Odkłada. Myśli wolniej. Nie utrzyma uwagi. To rzeczywiste trudności. Nie oznaczają automatycznie ADHD.

Jedną z ważnych różnic jest przebieg. Jeśli przez wiele lat organizacja, koncentracja i zaczynanie zadań nie stanowiły problemu, a zmiana przyszła razem z obniżonym nastrojem, utratą zainteresowań, gorszym snem i spadkiem energii, ten kontekst trzeba sprawdzić szczególnie uważnie. I tu też nie działa wybór „albo ADHD, albo depresja”. Oba problemy mogą współwystępować. U osoby z ADHD depresja może dojść później i dodatkowo pogorszyć funkcjonowanie.